صدسالگی رسمیت گاهشماری هجری شمسی در ایران
به گزارش روابط‌عمومی دانشگاه تهران، این همایش که ۲۷ و ۲۸ مهرماه ۱۴۰۵، به همت پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران و با همکاری مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران و با حضور جمعی از استادان دانشگاه، پژوهشگران و علاقه‌مندان تاریخ علم برگزار شد، فرصتی برای بررسی ابعاد مختلف تحولات علمی، آموزشی و فرهنگی ایران در دوره قاجار فراهم آورد.
موضوع محوری این دوره از همایش، بررسی تاریخ گاهشماری در ایران و تلاش‌های عبدالغفار نجم‌الدوله در سامان‌دهی گاهشماری هجری شمسی بود. نجم‌الدوله، از استادان دارالفنون و پیشگامان نجوم جدید در ایران، با احیای سنت تقویم‌نگاری علمی و تطبیق آن با محاسبات نجومی جدید، نقش مهمی در شکل‌گیری گاهشماری‌ای ایفا کرد که سرانجام در ۱۱ فروردین ۱۳۰۴ هجری شمسی، با تصویب قانون تبدیل بروج به ماه‌های فارسی، به‌عنوان گاهشماری رسمی کشور به رسمیت شناخته شد. برگزاری این همایش در واقع فرصتی برای بازخوانی تاریخی یکی از مهم‌ترین تحولات علمی و فرهنگی ایران معاصر بود.
در آغاز همایش، دکتر موسی اکرمی در سخنرانی ویژه‌ای با عنوان «گاهشماری ایرانی از عبدالغفار نجم‌الدوله و قانون ۱۳۰۴ تا سال اعتدالی و آینده» به بررسی روند تحول گاهشماری ایرانی و جایگاه تلاش‌های نجم‌الدوله در این مسیر پرداخت.
بررسی گاهشماری، نجوم و تاریخ علوم در عصر قاجار
در نخستین روز همایش، نشست‌های تخصصی متعددی با موضوع گاهشماری، آموزش، طبیعیات، تاریخ و جغرافیا و نجوم برگزار شد. در نشست گاهشماری، پژوهشگران به موضوعاتی همچون تاریخ تقویم حیوانی و روند کنار گذاشته شدن آن در پایان دوره قاجار، کاربرد سال‌های ترکی در اسناد و اجاره‌نامه‌های رشت، فعالیت خاندان مستخرج تقویم مصباح و اختلاف‌نظرهای دینی درباره اعمال کبیسه در گاهشماری زرتشتی پرداختند.
بخش دیگری از برنامه به بررسی تحولات آموزشی اختصاص داشت. از جمله موضوعات مطرح‌شده در این نشست می‌توان به نخستین دوره رسمی آموزش تاریخ علم در ایران به همت سیدحسن تقی‌زاده، وضعیت مدارس شیراز بر اساس سفرنامه‌های گردشگران عصر قاجار و مناقشات مربوط به تغییر خط از منظر علمی، فناورانه، مذهبی و سنتی اشاره کرد. همچنین تحول هندسه عملی و گذار آن به شیوه‌های نوین در معماری دوره قاجار مورد بررسی قرار گرفت.
در نشست طبیعیات نیز پژوهش‌هایی درباره تحول ذهنیت بصری و جایگاه تصاویر علمی در متون دوره قاجار، ترجمه آثار علمی در سال‌های پایانی این دوره، ترجمه کتاب‌های پزشکی و تحول دانش گیاه‌شناسی در ایران ارائه شد. این پژوهش‌ها نشان می‌دادند که ورود علوم جدید به ایران صرفاً به انتقال نظریه‌ها و ابزارهای علمی محدود نبود، بلکه با دگرگونی در شیوه‌های مشاهده، بازنمایی طبیعت و انتقال دانش نیز همراه بود.
نجوم جدید و مواجهه عالمان ایرانی با دستاوردهای علمی اروپا
یکی از محورهای مهم همایش، بررسی ورود و گسترش نجوم جدید در ایران و واکنش دانشمندان و عالمان دینی به نظریه‌ها و دستاوردهای نجومی جدید بود.
در نشست نجوم روز نخست، پژوهش‌هایی درباره رساله‌های نجومی دوره قاجار، مواجهه حاج محمدخان کرمانی با نجوم جدید، واکنش عالمان دینی به آزمایش آونگ فوکو و بازتاب نجوم جدید در مطبوعات قاجاری ارائه شد. همچنین یکی از سخنرانی‌ها به بررسی رساله‌ای از «ملاّی گەورەی کۆیە» و تقابل عقل فطری و عقل خرافی اختصاص داشت.
در دومین روز همایش نیز نشست دیگری به موضوع نجوم اختصاص یافت. در این نشست، پژوهشگران به بررسی بقایای رصدخانه مراغه در یکی از رساله‌های اعتضادالسلطنه، موضوع سیارۀ محمودی و رصدخانه ملی در عصر قاجار و گذار از هیئت قدیم به هیئت جدید پرداختند. همچنین پژوهشی درباره رسالۀ علی‌اکبر بسمل شیرازی در دفاع از گردش روزانۀ زمین در دوره محمدشاه قاجار ارائه شد.
از تاریخ جغرافیا تا رسانه و ترویج علم
تاریخ جغرافیا و نقشه‌کشی نیز از دیگر موضوعات مورد توجه در این همایش بود. در این بخش، پژوهش‌هایی درباره گذار از نظام هفت اقلیم به جغرافیای نوین، تصویر قاره آفریقا در جهان‌شناسی ایرانیان عصر قاجار، تحول شیوه‌های اندازه‌گیری و نقشه‌کشی و ترجمه آثار جغرافیایی در آغاز حکومت قاجار ارائه شد.
در نشست رسانه و ترویج علم، نقش مطبوعات و نشریات علمی در انتقال و عمومی‌سازی دانش جدید بررسی شد. از جمله موضوعات این نشست می‌توان به رسانه‌ای شدن علم در دوره قاجار، فهرست‌های بدایع و صنایع به‌عنوان ابزاری برای عمومی‌کردن دانش و تحلیل گفتمان ترویج علم در روزنامه علمی اشاره کرد. همچنین نقش تصاویر مدارس اولیه تبریز در تحلیل جامعه‌شناختی آموزش و شکل‌گیری نهادهای علمی مورد بحث قرار گرفت.
این پژوهش‌ها، از جمله با بررسی محتوای نشریات علمی آن دوره، نشان می‌دادند که مطبوعات قاجاری در انتقال علوم جدید و ایجاد زمینه‌های گفت‌وگوی علمی میان دانشمندان و جامعه ایرانی نقش مهمی ایفا کرده‌اند.
بررسی تاریخ پزشکی و تحولات آموزش نوین
در ادامه برنامه‌های روز دوم، نشست پزشکی با حضور پژوهشگرانی از حوزه تاریخ پزشکی برگزار شد. موضوعاتی همچون روند تحول واکسیناسیون و شکل‌گیری نهادهای بهداشت عمومی از دوره رساله‌های آبله‌کوبی تا تأسیس انستیتو پاستور، رویکردهای پزشکی محمدکریم‌خان کرمانی، پیامدهای بی‌توجهی به دانش پزشکی و رواج خرافات در مواجهه با بیماری‌ها و شکل‌گیری پزشکی نوین در دوره قاجار در این نشست مطرح شد.
همچنین در نشست دوم آموزش، تحولات نهادهای آموزشی و تأثیر آن بر مفاهیم ریاضی و جایگاه اجتماعی عالمان، تغییر گفتمان علم و آموزش در دوره قاجار، نقش روشنفکران در شکل‌گیری مدارس نوین و ترجمه و ترویج علوم جدید در دوره پیشامشروطه بررسی شد.
از دیگر بخش‌های مهم همایش، دو سخنرانی ویژه در صبح روز دوم بود. دکتر حسین معصومی همدانی در سخنرانی خود با عنوان «الگوی ورود علوم جدید به سرزمین‌های شرقی» به بررسی مسئله انتقال و پذیرش علوم جدید پرداخت.
برنامه اختتامیه همایش در عصر روز دوم، با اجرای موسیقی قاجاری و پخش فیلم مستند برگزار شد.
تداوم سنت پژوهش در تاریخ علم ایران
سومین همایش «علم در عصر قاجار»، در ادامه دو دوره پیشین این رویداد علمی که در سال‌های ۱۳۹۵ و ۱۳۹۸ برگزار شده بودند، شکل گرفت. این دوره با گردآوری پژوهش‌هایی از حوزه‌های متنوع تاریخ علم، از گاهشماری و نجوم گرفته تا پزشکی، ریاضیات، آموزش، جغرافیا و رسانه، کوشید تصویری چندوجهی از وضعیت علم و دانش در یکی از دوره‌های مهم تاریخ ایران ارائه دهد.
اهمیت این همایش را باید در توجه به تاریخ علم به‌مثابه بخشی از تاریخ اجتماعی و فرهنگی ایران دانست؛ تاریخی که در آن مواجهه با علوم جدید، حفظ و بازخوانی میراث علمی گذشته، تحولات نهادهای آموزشی و نقش مترجمان، دانشمندان و رسانه‌ها در انتقال دانش، همگی در شکل‌گیری فرهنگ علمی جدید ایران سهم داشته‌اند.
نظر شما :