نخستین دوره‌ها و فارغ‌التحصیلان دانشکده زبان و ادبیات فارسی / خاطرات ناشنیده از استادان بزرگ زبان فارسی / ناگفته‌هایی از روش تدریس استادان و وضع دانشجویان در دانشکده ادبیات / نشست صمیمی دکتر حسن انوری با دانشجویان دانشکده زبان و ادبیات فارسی
به گزارش روابط‌عمومی دانشگاه تهران، دکتر حسن انوری، روز سه‌شنبه ۱۳ آبان‌ماه ۱۴۰۴ در جمع دانشجویان این دانشکده حاضر شد و به گفت‌وگویی صمیمانه پرداخت.
دکتر انوری که از متخصصان برجسته در حوزه‌های دستور زبان، فرهنگ‌نویسی، حافظ‌شناسی، سعدی‌شناسی و ادوار مغول و سلجوقی است، در نشستی که توسط گروه زبان و ادبیات فارسی ترتیب داده شده بود، خاطراتی از تاریخچه دانشکده و شیوه تدریس استادان گذشته را برای نسل جدید روایت کرد.
هزاره فردوسی و تأسیس دانشگاه تهران
دکتر انوری در آغاز، به سال ۱۳۱۳ به عنوان سالی پربار و مهم در تاریخ فرهنگ ایران اشاره کرد و گفت: «در این سال، هزاره فردوسی برگزار و همزمان دانشگاه تهران نیز تأسیس شد. هزاره فردوسی یک کنگره جهانی بود که شاهنامه‌شناسان از سراسر جهان به ایران دعوت شده بودند و سخنرانی‌های بسیار مهمی برای نخستین بار ایراد شد».
وی افزود که گزیده‌ای از این سخنرانی‌ها در کتابی با نام «هزاره فردوسی» چاپ شده که در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران و کتابخانه دانشکده ادبیات موجود است.
وی خاطره‌ای شنیدنی از این کنگره نقل کرد: «در این کنگره، یک دانشمند ایرانی از یک شاهنامه‌شناس مصری پرسید که شما با آن تمدن بزرگ، چرا به کشور عربی تبدیل شده‌اید؟ و ایشان پاسخ دادند که چون ما کتابی مانند شاهنامه نداشتیم».
دکتر انوری همچنین به سرایش شعر توسط شاعران ایرانی در وصف عظمت فردوسی اشاره کرد که بعدها در کتاب «سروده‌هایی خطاب به فردوسی» گردآوری شد.
تأسیس دانشگاه تهران و نخستین دوره‌های تحصیلات تکمیلی
دکتر انوری با اشاره به نقش دکتر علی‌اصغر حکمت در تأسیس دانشگاه تهران در سال ۱۳۱۳، به تاریخچه ایجاد دوره‌های تحصیلات تکمیلی پرداخت و گفت: «در آغاز، دانشگاه تهران فقط دوره لیسانس داشت. در سال ۱۳۱۷ مقرر شد دوره دکتری ادبیات فارسی تأسیس شود».
وی نخستین دانشجویان دکتری و موضوعات رساله‌های آنان را این‌گونه برشمرد: دکتر محمد معین: نخستین فارغ‌التحصیل دکتری با رساله «مزدیسنا و ادب فارسی»؛ شادروان حسین خطیبی: با رساله «نثر فنی در ادب فارسی» که در آن گلستان سعدی را بهترین نمونه و «درّه نادره» را بدترین دوره نثر فارسی معرفی کرده بود.
دکتر ذبیح‌الله صفا: تحقیقی درباره شاهنامه بود که از جمله درباره اینکه چرا اسامی پادشاهان اشکانی در شاهنامه نیامده است و حکومت ساسانی نام بردن از پادشاهان اشکانی را برنمی‌تافت.
دکتر انوری اظهار داشت: «دوره فوق‌لیسانس که اکنون کارشناسی ارشد نامیده می‌شود، از سال ۱۳۴۴ در تصویب و ایجاد شد. در اولین دوره، هشت نفر در امتحان ورودی پذیرفته شدند و وارد این مقطع شدند و بعد از دوسال بدون کنکور وارد دوره دکتری شدیم».
دکتر انوری به موضوعات برخی از رساله‌های هشت دانشجو اشاره کرد و گفت: «ما هشت نفر دانشجو بودیم و پایان‌نامه خود را آغاز کردیم. خانم شمسی شریف امین با موضوع «اصطلاحات دیوانی دوره مغول» پایان‌نامه خود را به اتمام رساند، عنوان پایان‌نامه بنده «اصطلاحات دیوانی دوره سلجوقی» بود و دکتر شفیعی‌کدکنی: «صور خیال در شعر فارسی» را به عنوان موضوع پایان‌نامه خود برگزید. دکتر رواقی درباره «واژه‌های بازمانده از فرهنگ‌ها» کار کرد و موضوع پایان‌نامه دکتر ابوالقاسم سری «تحقیق در شعر و نثر فارسی مذیل به تحقیق و تصحیح و ترجمه نقدالشعر قدامه بن جعفر (کتاب عربی) بود.
دکتر جلیل تجلیل نیز با عنوان «تحقیق در شعر فارسی» و مذیل به نقد الشعر اسرار‌البلاغه عبدالقاهر جرجانی کار کرد که به فارسی ترجمه کرد.
دکتر محمدحسین مصطفوی جباری که در حوزه تصحیح لغت عربی کار کرد. خانم مهستی بحرینی نیز در کنار شمیس شریف امین، جزو هشت دانشجوی ادبیات «تصحیح دیوانی» بر عهده گرفت که متأسفانه به اتمام نرسید.
وی با تأسف از سرنوشت دکتر حسن مظلوم (بابک) گفت که ایشان در نثر جمالزاده تحقیق می‌کرد، اما به دلیل تصادف اتومبیل نتوانست رساله خود را به پایان برساند و درگذشت.
شیوه‌های تدریس استادان نامدار
دکتر انوری با ذکر خاطراتی از استادان بزرگ، به تشریح روش‌های تدریس آنان پرداخت. وی گفت: «دکتر بدیع‌الزمان فروزانفر بزرگ‌ترین استادی بودند که در دانشگاه تهران ظهور کردند. روزهای پنجشنبه ساعت ۸ از درب شمالی دانشگاه وارد می‌شدند. دکتر ذبیح‌الله صفا، رئیس دانشکده و دانشجویان به استقبال ایشان می‌رفتند. این گفته که ایشان بدون کتاب تدریس می‌کردند درست نیست؛ ابتدا ۲۰-۱۵ بیت از مثنوی را از روی کتاب می‌خواندند، سپس کتاب را کنار گذاشته و توضیحاتی یگانه ارائه می‌دادند. امتحان ایشان شفاهی بود و اطلاعات دانشجو را به طور کامل حلاجی می‌کرد».
روش تدریس دکتر محمد معین نیز بهترین روش بود. ایشان متون را چنان تدریس می‌کردند که دانشجو هم با ریشه لغات آشنا می‌شد و هم با سیر تاریخی معانی آن‌ها. در متونی مانند تاریخ بیهقی و جهان‌گشای جوینی تحقیق می‌کردند که آیا کلمات به کار رفته واقعی است یا جعلی؛ مثلاً ثابت کردند که کاربرد کلمه «دولت» به معنای حکومت در مقدمه تاریخ بیهقی، صحیح نیست».
دکتر جلال‌الدین همایی استاد دیگری که دکتر انوری از وی یاد کرد و گفت: «ایشان در سنین پایانی عمر تدریس می‌کردند و پیاده از بازار تا دانشگاه می‌آمدند. ما دانشجویان ایشان را در این مسیر همراهی و سوالات خود را مطرح می‌کردیم. دکتر همایی فنون ادبی و صنایع بدیعی تدریس می‌کردند».
تجربه تألیف کتب درسی و فرهنگ‌نویسی
دکتر انوری درباره مشارکت خود در تألیف کتاب‌های درسی گفت: «با تغییر نظام آموزشی به (۵-۳-۴) در «سازمان کلاس‌های درس» که هیأت‌امنایی بود، مشغول شدم و سال‌ها کتاب‌های ابتدایی می‌نوشتم. ذهنیت فلسفی به من کمک کرد تا هیچ مطلب خلاف عقلی به کودکان نیاموزم. برای اولین بار، شعر نو «باز باران» را در کتاب کلاس چهارم ابتدایی گنجاندم که با تعجب و نگرانی وزیر مواجه شد. با نظرخواهی از دکتر خانلری و دکتر صفا، این شعر مورد تأیید قرار گرفت».
در پایان، دکتر انوری به تفاوت فرهنگ‌های لغت اشاره کرد و گفت: «در دنیا، برای هر لغت شاهد می‌آورند. فرهنگ معین فرهنگ بسیار خوبی است، اما شاهد ندارد. در حالی که «فرهنگ بزرگ سخن» برای هر مدخل دو شاهد ارائه می‌دهد».
این نشست، فرصتی ارزشمند برای آشنایی دانشجویان با تاریخ پربار دانشکده ادبیات و میراث علمی استادان پیشکسوت بود.
دکتر حسن انوری (زاده ۱۰ اسفند ۱۳۱۲ در تکاب) استاد بازنشسته زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تربیت معلم تهران، سرپرست تألیف مجموعه فرهنگ‌های سخن، مصحّح گلستان سعدی، و عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی است. او به‌عنوان چهره ماندگار در رشته «ادبیات» معرفی شده است. همچنین، بخشی از پژوهش‌های او به حافظ‌پژوهی اختصاص دارد.
نظر شما :