كارآفريني و ديده بان جهاني كارآفريني در گفت و گو با

 دکتر نظام الدین فقیه

نظام الدين فقيه در سال 1332 در شهرستان استهبان ديده به جهان گشود. وي پس از اتمام تحصيلات دوران متوسطه در تهران، براي ادامه تحصيل عازم كشور انگلستان شد و در سال 1354 موفق به اخذ مدرك ليسانس در رشته مهندسی مکانیک و مديريت مهندسي شد. در سال 1355 مدرك فوق ليسانس و نهايتاً در سال 1358 به اخذ مدرك دكترا در مهندسی سیستم از آن كشور نايل آمد.
دكتر فقيه در سال 1359 به عضويت هيأت علمي تمام وقت دانشگاه شيراز درآمد و هم اكنون با مرتبه علمي استاد پايه 30 در رشته مدیریت صنعتی همكاري دارد و از سوي وزارت علوم، تحقيقات و فنّاوري در ارديبهشت 1381 به عنوان استاد نمونه كشور انتخاب و معرفي شده است.

وي در برخی از نهادها و انجمن های معتبر علمی- تخصصی داخلی و بین المللی مانند آکادمی علوم نیویورک، دیده بان جهانی کارآفرینی، شورای سیاست گذاری پژوهش های جهانی کارآفرینی، سازمان جهانی دانشمندان بدون مرز،عضویت دارد و هيأت تحريريه دائرة المعارف های معتبر و شناخته شده مشاهير جهان در چاپ‌ها و ویرایش های متعدد خود شرح حال او را نگاشته اند. 

از جمله سوابق علمي و پژوهشي وي چاپ بيش از 80 مقاله در مجلات معتبر علمي – پژوهشي، ترویجی داخلي و خارجي، مجموعه مقالات كنفرانس هاي داخلي و بين المللي و همچنین تألیف 36عنوان كتاب تخصصی و بین رشته ای است.

دکتر فقیه بنیانگذاری و اولین سردبیری مجله بين المللي علوم اطلاع رساني و فنّاوري اطلاعات (IJIST) را به زبان انگليسي و در سطح بين المللي بر عهده داشته و هم اکنون نیز بنیانگذاری و سردبیری مجله بین المللي پژوهش های جهانی كارآفرینی (Journal of Global Entrepreneurship Research) را با هیات تحریریه بین المللی و انتشار به زبان انگليسي، در سطح جهانی، عهده دار است. وی همچنين بنیانگذار و سردبیر فصلنامه فارس معاصر(بنیاد فارس شناسی)است و نیز به عنوان عضو هيأت تحريريه در انتشار 7 مجله معتبر علمي – پژوهشي و 2 مجله علمی - ترویجی شركت فعال دارد.

غالب تحقيقات دکتر فقیه در زمينه هاي تخصصي،بین رشته ای، علمي و كاربردي، مدلسازي، شبيه سازي، بهينه سازي، منطق فازي، شبكه هاي عصبي مصنوعي، الگوريتم ژنتيك، قابليت اطمينان و نگهداري، نظريه اطلاعاتي شانون، سيستم هاي استوكاتيك، آشوب، فراكتال، مديريت كيفيت،کارآفرینی و حوادث صنعتي است.

با توجه به اینکه دکتر فقیه عضو هیات علمی وابسته دانشکده کار آفرینی دانشگاه تهران و به عنوان عضو شورای سیاست گذاری پژوهش های کار آفرینی در ‌دیده‌بان ‌جهانی كارآفرینی( (GEM انتخاب شده است،نظر شما را به مصاحبه ای با ایشان جلب می کنیم.

۞ لطفا دیده بان جهانی کار آفرینی GEM)) را معرفی و در خصوص مزیت های حضور در آن برای مجامع دانشگاهی و کشور توضیح دهید؟

ديدبان جهاني كارآفريني (GEM)، در سال 1997 با مشاركت كشورهاي انگليس، آمريكا، فنلاند و ايرلند،دانشگاه بابسون و دانشكده‌ي كسب  وكار لندن و با حمايت بنياد كارآفريني كافمن ايجاد شد. در سال 2005، دانشگاه بابسون و دانشكده كسب ‌وكار لندن، انجمنی مستقل نیز تحت عنوان انجمن پژوهش های كارآفريني جهاني (GERA) برای سرپرستي فعاليت‌هايGEM، تأسيس كردند.
ديده‌بان جهاني كارآفريني،GEM كنسرسيوم دانشگاهي متشکل از تيم‌هاي علمي- پژوهشي است كه مأموريت اصلي آن ارزيابي و ارائه داده‌هاي پژوهشي معتبر در سطح بين‌المللي در خصوص فعاليت‌هاي كارآفرينانه است. زیرا در دنیا تا قبل از تاسیس GEM داده های ارزشمند برای پژوهش در زمینه کارآفرینی در سطح ملی و بین المللی وجود نداشته است.
ديده‌بان جهاني كارآفريني درصدد تعريف، تبيين شاخص‌ها و ارزیابی میدانی فعالیت های كارآفريني است و از طريق انتشار گزارش‌هاي جهاني، فعاليت‌هاي كارآفرينانه را در بين كشورهاي عضو رصد مي‌كند.
در حال حاضر دیده بان جهانی کارآفرینی متشكل از 51 كشور است كه هدف اصلي آن ارزيابي شاخص ها و ارائه داده‌هاي معتبر پژوهشي در خصوص وضعیت كارآفريني در جهان است. در سال 2007 تعداد 42 کشور در برنامه GEM مشارکت کرده‌اند که اقتصاد این کشور ها، بیش از 93 درصد GNP کل جهان را در بر می‌گیرد. در سال 2008 با مشارکت ایران، تعداد 43 کشور و در سال 2009تعداد 51 کشور در برنامه پژوهشی GEM حضور فعال داشته اند.
به‌طور كلي اهداف برنامه پژوهشي ديده‌بان جهاني كارآفريني عبارتند از:
• سنجش و ارزيابي سطح فعاليت كارآفرينانه ميان كشورهاي عضو،
• كشف رابطه‌ي نظام مند ميان كارآفريني و رشد اقتصاد ملي،
• شناسايي عواملي موثر در توسعه كارآفريني
ديده‌بان جهاني كارآفريني با ارزيابي شاخص های استاندارد کارآفرینی و تحليل فضاي كسب و كار در كشورهاي عضو، به نظام مندی رابطه بین کارآفرینی و رشد اقتصادی مي‌پردازد. ارزیابی، تدوين و تبيين علمی شاخص های کارآفرینی و فضای کسب و کار، امكان تصميم سازي، تصميم‌گيري و سياست گذاري صحيح و برنامه‌ريزي هاي كوتاه مدت، ميان مدت و بلندمدت توسعه کارآفرینی بر اساس شاخص‌هاي جهاني را براي كارشناسان،مديران،سياستگذاران و سرمايه‌گذاران فراهم مي‌سازد. به طور کلی می توان مزایای عضویت ایران در GEM را در موارد زیر بیان نمود:
1. ارزیابی علمی و مستمر توسعه کارآفرینی درایران
2. رصد علمی نهضت توسعه کارآفرینی در ایران
3. کسب آگاهی و شناخت از اثر بخشی سیاست‌ها و برنامه‌های توسعه کارآفرینی در ایران
4. محک زنی جایگاه و سطح کارآفرینی ایران با سایر کشورهای فعال در عرصه کارآفرینی

    1- 4 - مقایسه نرخ فعالیت‌های کارآفرینانه ایران با میانگین جهانی

    2-4-مقایسه نرخ فعالیت‌های کارآفرینانه ایران با کشورهای کمتر توسعه یافته، در حال توسعه و پیشرفته
5. آگاهی از تجربیات سایر کشورها به ویژه کشورهای توسعه یافته درخصوص سیاست‌ها و برنامه‌های توسعه کارآفرینی آنان
6. كمك به تولید و توسعه دانش جهانی كارآفريني در ايران

براساس تازه‌ترین رتبه بندی دانشگاه‌های جهان كه توسط دانشگاه «ژیاتونگ شانگهای» انجام شده، دانشگاه تهران برای نخستین بار در شمار 500 دانشگاه برتر براساس این رتبه‌بندی قرار گرفته است همچنین بيش از نيم قرن است كه كارآفريني به عنوان يك حوزه‌ي علمي در دانشگاه‌هاي معتبر دنيا مانند دانشگاه‌هاروارد، دانشگاه بابسون و MIT مطرح شده است.
یکی از معیارهای ارزیابی و رتبه بندی دانشگاه ها حضور در مراکز، سازمان ها و کنسرسیوم های بین المللی پژوهشی و دانشگاهی است. عضویت دانشکده کارآفرینی دانشگاه تهران در این کنسرسیوم جهانی می تواند باعث افزایش و بهبود رتبه دانشگاه در بین دانشگاه ها شود. عضویت دانشگاه تهران در این کنسرسیوم جهانی می تواند امکان بررسي مسائل حوزه سياست‌گذاري کارآفرینی كشور و ارائه راه كارهاي توسعه در اين خصوص را به سازمان‌ها و دستگاه‌هاي متولي توسعه کارآفرینی، تبادل تجربه در حوزه کارآفرینی كشور و ارائه راه كارهاي بهبود فعالیت‌های کارآفرینانه، ترویج و توسعه فرهنگ پژوهش در قلمرو دانش کارآفرینی در دانشگاه‌های کشور ،بررسي دستاوردهاي علمي کارآفرینی و ارائه راه كارهاي اجرايي بكارگيري اين دستاوردها، بررسي مسائل بين‌المللي و پيشرفت هاي جهاني کارآفرینی و ارائه راه کارهاي استفاده از اين دستاوردها برای بهبود وضعیت کارآفرینی و اشتغال، همچنین امکان ارتباط با مراكزآموزشي كارآفريني كشورهاي همسايه غير عضو در GEM را فراهم آورد.

۞ علت عضویت دانشکده کار افرینی دانشگاه تهران در این کنسرسیوم را توضیح دهید؟

شکل گیری نهضت علمی توسعه کارآفرینی کشور که نمونه های آن را می توان در مواردی مانند راه اندازی مراکز کارآفرینی در دانشگاه ها جستجو کرد، ضرورت انجام پژوهش در جهت توسعه کارآفرینی را بیشتر نموده است. دیده‌بان جهانی کارآفرینی (GEM)، بزرگترین کنسرسیوم پژوهشی- دانشگاهی در زمینه کارآفرینی در جهان است که معتبرترین داده های پژوهشی را برای پژوهش ها و مطالعات تطبیقی کارآفرینی فراهم می نماید. علت اصلی عضویت ایران در GEM پیگیری علمی توسعه کارآفرینی در کشور از طریق مقایسه جایگاه ایران نسبت به سایر کشورهای عضو می باشد. درضمن افزایش قابل توجه عضویت در GEM از 42 کشور به 51 کشور حاکی از استقبال و علاقه مندی کشورها به عضویت در GEM است. بعد از عضویت ایران تعداد 8 کشور مانند سوریه، سویس و مالزی به عضویت این کنسرسیوم درآمده اند.
حضور  كشور‌هاي فعال و پيشرفته در عرصه كارآفريني و تشویق كشورهای همسایه برای پيوستن به این کنسرسیوم جهت تشكیل GEMمنطقه ای با محوریت ایران می-تواند به غنای علمی کشور و اعتبار بین المللی دانشگاه کمک نماید.

۞ لطفا " تعریفی جامع در خصوص کارآفرینی و اهداف اولیه آن توضیح فرمایید.

به طور کلی دو تعریف از کارآفریني وجود دارد تعریف عام و تعریف خاص آن؛ تعریف عام كارآفريني عبارت است از ايجاد كسب و كار جديد كه با خطرپذيري و عدم قطعيت همراه است. اما تعریف خاص کارآفريني شامل فرايند کشف، ارزیابی و بهره برداری از فرصت و حداكثرسازي ارزش ناشي از آن است.كارآفريني تمايل به كار گروهي، خطرپذيري، ايجاد، هدايت، اجرا، پيگيري ايده نوآوري به منظور حداكثرسازي ارزش حاصل از فرصت بدون توجه به محدوديت مدلها، ساختار يا منابع موجود است.
تعریفی که دیده بان جهانی کارآفرینی ( (GEM ارائه می دهد براساس تعریف عام آن است، GEM کارآفرینی را به عنوان هر تلاشی توسط افراد برای ره اندازی یک كسب‌وكار (كسب‌وكارهای کمتراز100 نفرکارمند) و شامل هر تلاشی برای خوداشتغالی، تعریف می کند.

۞ نظر جنابعالی در خصوص جایگاه و متدهای کار افرینی در ایران چیست؟

با عضویت ایران در کنسرسیوم جهانی کاآفرینی، همه ساله امکان محاسبه نرخ فعاليت‌هاي كارآفرينانه در كشور و همچنین امکان مقایسه این شاخص ها با سایر کشورهای عضو برای کشور فراهم آورده می شود. بنابراین می توان به جایگاه واقعی کارآفرینی در کشور دست یافت.بر اساس نتایج مندرج در گزارش GEM 2008، رتبه ایران برحسب شاخص کارآفرینی نوپا (با 2/9 درصد) در بین 42 کشور عضو GEM، برابر 19 می باشد. همچنین قصد کارآفرینانه در کشور 37 درصد است یعنی از میان 100 نفر 37 نفر تمایل دارند در سه سال آتی فعالیتی را راه اندازی کنند. از طرف دیگر درحالی که ایرانی ها ترس از شکست ندارند (با رتبه 2 در بین 42 کشور)، و با برخورداری از قابلیت های کارآفرینانه، فرصت های کارآفرینانه کمتری را تشخیص می دهند. همچنین از آنجا که شاخص کارآفرینی نوپا با گرایش بین المللی (با 48/8 درصد) در ایران پایین است، کارآفرینی در ایران می بایست عمدتا" با محوریت گرایش بین المللی توسعه یابد که در این صورت سهم ایران از بازارهای جهانی افزایش یافته و رشد و توسعه اقتصادی نیز سرعت بیشتری می‌یابد.

 ۞ عمده ترین چالش ها و موانع رشد کار آفرینی در کشور و نقش دانشکده كارآفريني را در رفع آن‌ها توضیح دهید.

عمده ترین چالش و موانع رشد کارآفرینی در کشور، نامناسب بودن فضای كسب و كار در ایران است. دخالت دولت در بازار، وجود قوانين و مقررات دست و پاگير، وجود دستگاه‌هاي نظارتي موازي و متعدد نشان از ريسك بالاي فعاليت‌هاي كسب و كار در ايران دارد. از اين رو،‌ دولت‌ها نقش كليدي در توسعه كارآفريني ايفا مي‌كنند.
به هر حال،‌ توسعه‌ي كارآفريني در همه كشورها همواره با موانع جدي مواجه بوده است. از اين‌رو، توسعه‌ي كارآفريني در ايران نيز نيازمند عزم ملي است. توسعه‌ي كارآفريني به عنوان يك مقوله فرا بخشي، مي‌بايست در همه‌ي ‌موسسات، سازمان‌ها، نهادهاي عمومي و دولتي مورد توجه قرار گيرد. در این راستا دانشگاه می تواند با ارائه پیشنهاد برای اصلاح و بازنگري جدي قوانين و مقررات بانكي مانند كاهش الزامات و مراحل قانوني براي ارائه تسهيلات بانكي با نرخ بهره بانكي مناسب به شركت‌هاي جديد و نوپا؛پیشنهاد برای ايجاد و توسعه بانك‌هاي خصوصي ويژه توسعه‌ي كارآفريني و كسب و كارهاي كوچك و متوسط؛ ارائه راهکار برای اصلاح و بازنگري جدي قانون كار با رويكرد كارآفريني و پايداري بنگاه‌ها (نه رويكرد كارگرمدار و نه رويكرد كارفرما مدار) و اصلاح و بازنگري جدي قانون تجارت،مقررات صادرات و واردات با رويكرد كارآفريني و الزامات سازمان تجارت جهاني؛ارائه پیشنهاد برای توسعه‌ي پارك‌هاي علم و فناوري و مراكز رشد كسب‌وكارهاي كوچك؛ توسعه‌ي صندوق‌هاي مستقل سرمايه‌گذاري مخاطره‌پذير(VC) در سطح ملي و استاني با حمايت سازمان‌ها و نهادهاي عمومي و دولتي مانند ادارات صنايع و معادن استان‌ها، شهرداري‌ها و استفاده از منابع مالي سازمان‌هاي بازنشستگي و تامين اجتماعي و سازمان بازنشستگي نيروهاي مسلح؛ ايجاد، توسعه و تقويت كلينيك‌هاي مشاوره كارآفريني در شهرك‌ها و خوشه‌هاي صنعتي كشور؛ پیشنهاد برای توسعه فرهنگ كارآفريني از طريق تهيه و ساخت فيلم‌هاي مستند، سينمايي و كارتوني در مورد زندگي‌نامه و موفقيت كارآفرينان و نوآوران نام‌آور ايراني؛ توسعه فرهنگ كارآفريني از طريق مستند‌سازي و انتشار تجربيات كارآفرينان ايراني، موثر باشد.

۞ نقش کارافرینی را در اشتغال زائی برای جوانان کشور،به‌عنوان یک نیروی مولد و بالقوه و بالفعل بیان فرمائید؟

بررسي تجربيات كشورهاي توسعه يافته حاكي از اين واقعيت است كه توسعه يافتگي در جوامع پيشرفته مرهون فعاليت‌هاي افراد خلاق، عمل‌گرا و مصممي است كه از آنان به نام "كارآفرينان" ياد مي‌شود. آن ها با فعاليت‌هاي كار آفرينانه خويش، رفاه و آسايش، توسعه اقتصادي و اجتماعي را به جامعه، شهر يا محل زندگی خود به ارمغان مي‌آورند. اگرچه کارآفرینی به هیچ عنوان به معنای اشتغال زایی نيست اما رشد کارآفرینی می تواند سبب اشتغال زائی در کشور شود؛ به همین دلیل هم در دیده بان جهانی کارآفرینی در میان 16 شاخص ارزیابی فعالیت های کارآفرینانه دو شاخص برای بحث اشتغال زائی درنظر گرفته شده است. تحت عنوان کارآفرینی نوپا با انتظارات بالا و کارآفرینی با رشد بالا و بدین گونه تعریف می شود: کارآفرینی نوپا با انتظارات بالا ، کارآفرین نوظهور يا جدیدی که انتظار دارد در بازه زمانی5 ساله حداقل20 نفر كارمند را استخدام کند؛ کارآفرینی نوپا- با رشد بالا، كارآفريني نوپا كه هم اينك بيش از 20 نفر شاغل دارد. میزان این شاخص ها در کشور به ترتیب 93/14و 87 درصد است و مضافا این که ما در این شاخص ها در میان کشورهای عضو دارای رتبه 28 و 22 هستیم.

با تشكر از شما كه در مصاحبه با ما شركت كرديد.
گفت و گو:جواد گائيني نيك